พระเจ้าจุลนีทอดพระเนตรอุโมงค์
พระเจ้าจุลนีทรงดำริว่า "เราก็ได้จัดการพิทักษ์รักษาเมืองของเราเป็นอย่างดี แล้วยกกองทัพมาล้อมอุปการนครนี้ไว้ถึง ๓ ชั้น มโหสธยังนำมเหสี ราชบุตร ราชธิดา และพระราชชนนีของเราออกจากเมืองไปถวายพระเจ้าวิเทหราชได้ อนึ่ง เมื่อพวกเราตั้งล้อมเมืองอุปการนครอยู่ถึง ๓ ชั้นอย่างนี้แล้ว มโหสธยังให้พระเจ้าวิเทหราชพร้อมด้วยเสนาอำมาตย์หนีไป พวกเราแม้สักคนหนึ่งก็ไม่มีใครรู้ มโหสธจะรู้เล่ห์กลอันเป็นทิพย์หรือเพียงอุบายบังตาหนอ" เมื่อทรงดำริดังนี้แล้ว จึงตรัสถามมโหสธว่า
"ดูก่อนมโหสธ เจ้ารู้กลทิพย์หรือเจ้าทำอุบายบังตา
ในการที่เจ้าปล่อยพระเจ้าวิเทหราชศัตรูของเราให้
พ้นเงื้อมมือของเราไปได้"
มโหสธกราบทูลว่า
"ข้าแต่มหาราช ธรรมดาผู้เป็นบัณฑิตย่อมรู้กลทิพย์
เมื่อภัยมาถึง บัณฑิตผู้มีความรู้นั้นจึงปลดเปลื้องตนและ
ผู้อื่นให้พ้นจากทุกข์ได้ ทหารของข้าพระองค์ล้วนแต่เป็น
หนุ่มฉกรรจ์ เป็นผู้ฉลาด ได้ช่วยกันขุดอุโมงค์ แล้ว
นำพระเจ้าวิเทหราชเสด็จไปทางอุโมงค์นั้น"
พระเจ้าจุลนีทรงมีพระประสงค์จะทอดพระเนตรอุโมงค์ ที่มโหสธบอกว่าตนได้นำพระเจ้าวิเทหราชออกไปทางอุโมงค์นั้น จึงตรัสแก่่มโหสธว่า "เราใคร่จะดูอุโมงค์ที่เจ้าบอกนั้น"
มโหสธเมื่อจะนำเสด็จพระเจ้าจุลนีทอดพระเนตรอุโมงค์จึงกราบทูลว่า "เชิญเถิดพระเจ้าข้า ขอเชิญพระองค์เสด็จทอดพระเนตรอุโมงค์อันงดงามรุ่งเรืองวิจิตรตระการตา มีลวดลายเรขา ซึ่งนายช่างผู้ชำนาญได้ตกแต่งไว้เพริศแพร้วสวยงามดุจเทพสภา อุโมงนี้ข้าพระพุทธเจ้าคิดขึ้นด้วยปัญญาของข้าพระพุทธเจ้า พระองค์จะได้ทอดพระเนตรประตูใหญ่ ๘๐ ประตู ประตูน้อย ๖๔ ห้องนอน ๑๐๑ โคมประทีป ๑๐๑ เมื่อออกจากอุโมงค์ก็จะเสด็จเข้าสู่อุปการนครที่ข้าพระพุทธเจ้าอยู่นี่แหละ หรือจะเสด็จขึ้นสู่อุปการนครก่อน แล้วเสด็จเข้าไปอุโมงค์ก็ได้ ขอเชิญพระองค์เถิด ข้าพระพุทธเจ้าจะให้เปิดประตูเมืองเพื่อทูลเชิญเสด็จเดี๋ยวนี้" แล้วมโหสธก็ให้คนรักษาประตูเมืองเปิดประตู
พระเจ้าจุลนีพร้อมด้วยพระราชา ๑๐๑ ได้เสด็จเข้าสู่อุปการนคร
มโหสธลงจากปราสาทถวายบังคมพระราชา พาเสด็จทอดพระเนตรอุโมงค์
พระเจ้าจุลนีทอดพระเนตรเห็นอุโมงค์ดุจเทพสภา จึงตรัสสรรเสริญมโหสธว่า
"ดูก่อน มโหสธ นับเป็นบุญลาภอันประเสริฐที่
ชาววิเทหรัฐได้บัณฑิตเช่นเจ้าอยู่ในแคว้นนั้น"
มโหสธกราบขอบพระทัยที่พระเจ้าจุลนีตรัสยกย่องเช่นนั้น แล้วนำเสด็จทอดพระเนตรห้องนอน ๑๐๑ เมื่อประตูห้องหนึ่งเปิด ประตูทั้งหมดก็เปิด เมื่อประตูห้องหนึ่งปิด ประตูทั้งหมดก็ปิด
พระเจ้าจุลนีเสด็จทอดพระเนตรไปข้างหน้า มโหสธตามเสด็จไปข้างหลัง บรรดาเสนาก็ค่อย ๆ เดินแหงนหน้ามองอย่างเพลิดเพลิน จนพระเจ้าจุลนีเสด็จออกจากอุโมงค์ บรรดาผู้ตามเสด็จก็ยังเพลิดเพลินอยู่ในอุโมงค์
....................................
จากหนังสือ ทศชาติชาดก (พระเจ้าสิบชาติ)
โดย แปลก สนธิรักษ์
